from my book: SIMPLE STORIES

Many things happen in childhood that have a strong impact on our entire lives. One such thing was the meal that was shared with me long ago …….. That pork chop did a lot.

I once met a friend with whom we had fun together. After some time, he wanted to invite me to his home and show me a collection of his model planes that he was building. So we went to him and it was nice time.

A story like many. One little man – gets to know the world of another little man.

We didn’t even notice when it was lunchtime. I should get back to myself about this time. The boy’s mom came into the room where we were playing and brought us two plates of soup to the table. Then she brought the main course. These were cutlets with potatoes, beetroot and compote. Smiling, we ate happily.

The dishes were delicious. One detail, however, caught my attention ….. The cutlet we ate was very thin. I’ve never had one like this before. At my home, everything was always plentiful.

Hmm, I thought, probably this family is not very prosperous. I looked around the room a little now. There was not much furniture or toys in it. The walls were painted and there was a small rug on the floor that we were sitting on. We had wallpapers, carpets and various other things, the lack of which was becoming noticeable in this place. However, it was very clean and tidy. A warm sun shone through the window. The whole moment was very nice.

After dinner we had some more fun – and then I went.

I had a long way to my home so I kept thinking. I was thinking like an 8-year-old can.

– At home they will ask me where I have been? – Well of course. I didn’t even come to dinner. I will say that at a friend’s and I forgot a bit – but that I had dinner ……. because it was shared with me …. Oh, that’s what I will say.

I will probably be asked about two things – as always when I was meeting someone new.

The first – is he Silesian?

And the second – is he Catholic?

He was neither one nor the other. It is not known what was worse.

It was important here in Silesia – especially in the past. The incoming people who came to our mines often did not bring great culture with them. It was supposed to be a short earning El Dorado for them (that’s what it was said then), or for Alaska gold diggers in the USA.

Those who took the risk and were able to save money – left after a few years and achieved something. Those who fell in love with alcohol – left with holes in their pockets just as they had arrived. You generally believed that you can earn good in Silesia. During the communist era, you could actually earn a little more in Poland than anywhere else – that’s true. Coming here, however, they did not know that there is always something for something. Some of them prayed to be taken back after the first going down. Some never came back – and they stayed underground forever. You have to be hard man to work underground.

Contact of different cultures – the local tension between the local and the foreigner, especially in the years of great mining, right after the war. Dislike of all visitors from outside was understandable very often. Silesians feared strangers. They were coming to us in increasing numbers. They were young men who later lived in boarding houses and organized drunken libations and provoke fights after work. In the old days, there were regular clashes between both. You can imagine how it felt when a group of visitors beat up a local. Such situations occur at all latitudes. There is a simple rule – respect the house you come to. Respect the people who welcome you in this house. And that’s true wherever you are.

Someone always came here for something, …… and rarely with something …

This is what the Germans did and it was so after the war. People came for coal. For years, Silesians were treated primarily as labor. Our dialect was treated as „dirty language”. In the schools we were warned not to speak „the language of the miners”. For us, hence – it was normal and natural. For teachers (mostly from the outside) it was incorrect and ugly. We were made to feel that we were second-class. However, it was them who came to us – not us to them. We didn’t like it.

Today is different times. Today, when someone comes from the outside – he would like to buy, for example, a T-Shirt with Silesian sentences somewhere in the Silesian Museum – just like that, as a gift to someone, to boast that he was in Katowice.

– Unbelievable – I thought then. What we were constantly admonished for is now sought after and so „sweet”. What times did we live to see. Once upon a time, such a small Silesian was like a funny monkey (the child of simple miners) – when he found himself in a different environment and was told „say this or say that”. Until I was 6, I didn’t speak pure Polish, but I knew this way of talking from television.

Whenever someone from central Poland came to us – for sure in order to get something done with cleverness. Such was a classic picture of a non-Silesian.T he image of a dodger, someone – to earn some extra money – not with honest work, but combinatoriality.

There has always been a certain respect and work culture in Silesia. People believed this was the way. Mining families also had a unique attitude to religion. Here you can find chapels and statues of saints in totally surprising places. You can meet the Christ Cross, with a little picket fence around. There will be fresh flowers under it. The cross will be neat and painted. Someone will light a candle. Right behind it you will see, for example, pipes running left and right, and gray houses in the background – behind them, climbing high to the sky and smoking chimneys. These are the climates of Silesia.

However, the vast majority of workers who came en masse in those years to Black Silesia, however, were okay. People started to be convinced of them. They were also hardworking people who often had their families far away and cared for them very much. They were Catholic too.

Who looked for conflicts ? Only a small margin. Anyway, weren’t in Silesia also families with poverty, scarcity and vodka? Sure they were. There were whole districts of such poor. But that was also just a margin. However, several million people live in Silesia. That’s a lot. Let no one be fooled by the harsh, red brick of Silesian houses. Good people live in these houses. Same as everywhere. You cannot build the image as a whole in the image of the margin. It works either way.

The newcomers (called Gorole) returned home or started families in Silesia. The Silesians (called Hanys) were slowly getting to the visitors – and the newcomers to the Silesians. Thus, this region began to change. Today it is much different.

That’s it for an explanation. Now you understand better why I was asked whether a Silesian or a Catholic.

….. I was coming back then slowly, kicking leaves by the park (because it was autumn) and that’s what I was thinking ….

– I was just in a family that was not from Silesia, and they were good people. Nay. What’s even bigger, these people were not Catholics. I knew this because some other friend had already told me they were Jehovah’s Witnesses. He said it as if warning me. However, I was not afraid of this. I was interested in what such other people were like and that’s why I went there. My child’s instincts told me, „Don’t be afraid – you’re in the right place. These people are good.” I felt it from entering this house.

The same instinct told me something completely different when someone wanted to take me on a motorcycle, two years earlier. Then I knew I had to run away immediately – with all my strength.

I believe in my instincts. It has never let me down before. Then, with this friend, I felt very good, warm and at ease.

– The cutlet was so thin because they are not rich – I kept thinking. They shared what they had with me. I’ll say that at home and then invite this boy to come over. I thought so and did so.

And although he said to our „karminadle” – „minced cutlet” – it did not bother me at all.

From that moment on, I always wanted to meet people other than me. And I’ve always tried to understand someone else’s point of view. And the more different it was – the more it interested me. I tried to think like him.

JARO MAKOSZ

A typical mining shaft – a symbol of my region.

 

***

W dzieciństwie wydarza się wiele rzeczy, które mają silny wpływ na całe nasze życie. Jedną z takich rzeczy był posiłek jakim podzielono się ze mną dawno temu……..Tamten kotlet sprawił wiele.

Poznałem kiedyś kolegę, z którym fajnie się razem bawiliśmy. Po jakimś czasie chciał mnie zaprosić do swojego domu i pokazać mi kolekcję swoich modeli samolotów, jakie sklejał. Poszliśmy więc do niego i miło upływał nam czas.

Historia jakich wiele. Jeden mały człowiek – poznaje świat innego małego człowieka.

Nawet nie zauważyliśmy kiedy zrobiła się pora obiadu. Powinienem o tym czasie wracać do siebie. Do pokoju, w którym się bawiliśmy weszła mama tego chłopaka i przyniosła nam do stołu dwa talerze zupy. Potem przyniosła drugie danie. Były to kotlety z ziemniakami, buraczki i kompot. Uśmiechnięci jedliśmy radośnie.

Dania były pyszne. Jeden szczegół zwrócił na mnie jednak szczególną uwagę…..Kotlet, jaki jedliśmy był bardzo cienki. Nigdy jeszcze takiego nie jadłem. U mnie w domu wszystko było zawsze obfite.

Hmm – pomyślałem – pewnie w tej rodzinie nie żyje się zbyt dostatnio. Rozejrzałem się teraz trochę po pokoju. Nie było w nim wielu mebli, ani zabawek. Ściany były pomalowane farbą a na podłodze był niewielki dywanik, na którym siedzieliśmy. My mieliśmy tapety, dywany i różne inne rzeczy, których brak w tym miejscu stawał się zauważalny. Było jednak bardzo czysto i schludnie. Przez okno wpadało ciepłe słońce. Cała ta chwila była bardzo miła.

Po obiedzie pobawiliśmy się jeszcze – a potem poszedłem.

Miałem kawałek drogi do swojego domu, więc rozmyślałem. Rozmyślałem tak, jak może rozmyślać 8-latek.

–  W domu zapytają mnie, gdzie byłem ? –  No oczywiście. Nie przyszedłem nawet na obiad. Powiem, że u kolegi i trochę się zapomniałem – ale, że zjadłem obiad, …….bo podzielono się nim ze mną…. O, tak właśnie powiem.

Pewnie zostanę zapytany o dwie rzeczy – jak zawsze kiedy poznawałem kogoś nowego.

Pierwsza – czy jest Ślązakiem.

I druga – czy jest Katolikiem ?

Nie był ani jednym, ani drugim. Nie wiadomo, co było gorsze.

U nas, na Śląsku to było ważne – zwłaszcza kiedyś. Ludność napływowa, która przyjeżdżała do naszych kopalń często nie przywoziła ze sobą wielkiej kultury. To miało być dla nich krótkie zarobkowe El Dorado (tak się wtedy mówiło), czy jak dla poszukiwaczy złota Alaska w USA.

Ci, którzy zaryzykowali i potrafili odłożyć pieniądze – wyjeżdżali po paru latach i coś osiągali. Ci, którzy pokochali alkohol – wyjeżdżali z dziurami w kieszeniach, tak jak przyjechali. Ogólnie panowało przekonanie, że na Śląsku można dobrze zarobić. W czasach komunizmu, w Polsce można było rzeczywiście zarobić trochę więcej niż gdzie indziej – to prawda. Przyjeżdżając tu jednak nie wiedzieli, że zawsze jest coś za coś. Niektórzy już po pierwszym zjeździe na dół modlili się żeby ich zabrać z powrotem. Niektórzy nie wrócili nigdy – i zostali pod ziemią na zawsze. Do pracy pod ziemią trzeba mieć twardy charakter.

Kontakt różnych kultur – tej miejscowej i przyjezdnej powodował lokalne napięcia, zwłaszcza w latach wielkiego górnictwa, zaraz po wojnie. Niechęć do wszelkich przybyszów z zewnątrz była bardzo często zrozumiała. Ślązacy obawiali się obcych. Ci przyjeżdżali do nas w coraz większej ilości. Najczęściej byli to młodzi mężczyźni, mieszkający potem w internatach i urządzający po pracy regularne pijatyki i bójki. Dochodziło w dawnych latach do regularnych starć pomiędzy jednymi i drugimi. Możesz sobie wyobrazić, jakie uczucia budziło to, że jakaś grupa przyjezdnych pobiła kogoś z miejscowych. Takie sytuacje mają miejsce na każdej szerokości geograficznej. Jest prosta zasada – szanuj dom, do którego przychodzisz. Szanuj ludzi, którzy Cię w tym domu przyjmują. I to jest prawdą, gdziekolwiek się jest – na jakiejkolwiek szerokości geograficznej.

W te strony zawsze ktoś przyjeżdżał po coś,…… a rzadko kiedy z czymś.

Tak zrobili Niemcy i tak było i po wojnie. Przyjeżdżano po węgiel. Ślązaków przez lata traktowano przede wszystkim jako siłę roboczą. Naszą gwarę traktowano jak „brudny język”. W szkole regularnie zwracano nam uwagę, żeby nie mówić „językiem górników”. Dla nas, stąd – to było normalne i naturalne. Dla nauczycieli (najczęściej przyjezdnych) było to niepoprawne i brzydkie. Dawano nam odczuć, że jesteśmy dla nich ludźmi drugiej kategorii. Jednak to oni przyjechali do nas – a nie my do nich. To nam się nie podobało.

Dzisiaj są inne czasy. Dzisiaj, kiedy ktoś przyjedzie z zewnątrz – to chciałby sobie kupić np. jakiś T-Shirt ze śląskimi zdaniami gdzieś w Muzeum Śląskim – ot tak, na prezent komuś, żeby się pochwalić że był w Katowicach.

– Nieprawdopodobne – myślę wtedy. To, za co nas ciągle upominano, teraz jest poszukiwane i takie „słodkie”. Jakich to czasów się doczekaliśmy. Kiedyś taki mały Ślązak był jak pocieszna małpka (dziecko prostych górników) – kiedy trafił w inne środowisko i mówiono mu „powiedz to, albo powiedz tamto”.  Ja sam do 6 roku życia nie mówiłem „czysto po Polsku”. Tę mowę znałem głównie z telewizji.

Jeżeli pojawiał się u nas ktoś z centralnej Polski, to po to żeby coś załatwić sprytem. Taki był u nas klasyczny obraz nie -Ślązaka (nie będę używać innych określeń). Obraz cwaniaka, kogoś – kto chce się dorobić – nie uczciwą pracą, ale kombinatorstwem. Na Śląsku panował od zawsze pewien szacunek i kultura pracy. Ludzie wierzyli, że to właśnie jest właściwa droga. Rodziny górnicze miały też wyjątkowy stosunek do religii. Tu można spotkać kapliczki i figury świętych w totalnie zaskakujących miejscach. Możesz spotkać Chrystusowy Krzyż, z małym płotkiem wokół. Będą pod nim świeże kwiaty. Krzyż będzie zadbany i pomalowany. Ktoś zapali świeczkę. Tuż za nim zobaczysz np. rury biegnące w lewo i w prawo a w tle szare domy – za nimi dymiące kominy. Takie są to klimaty.

Zdecydowana większość pracowników, jacy przyjeżdżali masowo w tamtych latach na Czarny Śląsk była jednak w porządku. Zaczęto się do nich przekonywać. Byli to również pracowici ludzie, którzy często mieli gdzieś daleko swoje rodziny i dbali o nie bardzo. Też byli katolikami. To jedynie niewielki margines szukał konfliktów. Zresztą, czy u nas też nie było rodzin, w których była bieda, niedostatek i wódka ? Pewnie, że były. Były całe dzielnice takiej biedoty. Ale to też był tylko margines. Na Śląsku mieszka jednak kilka milionów ludzi. To dużo. Niech nikogo nie zmyli surowy obraz domów z czerwonej cegły. W tych domach mieszkają dobrzy ludzie. Tak samo jak wszędzie. Na wizerunku marginesu nie można budować wizerunku całości. To działa w każdą stronę.

Przybysze (zwani Gorolami) wracali do siebie, albo też zakładali rodziny na Śląsku. Ślązacy (zwani Hanysami) przekonywali się powoli do przyjezdnych – a przyjezdni do Ślązaków.  W ten sposób ten region zaczął się powoli zmieniać. Dziś jest już dużo inaczej.

To tyle wyjaśnienia. Teraz już lepiej rozumiesz, dlaczego pytano mnie o to czy Ślązak i czy katolik.

…..Wracałem wtedy powoli, kopiąc liście przy parku (bo to była jesień) i tak sobie myślałem….

– Byłem właśnie w rodzinie, która nie była ze Śląska, a byli to dobrzy ludzie. Mało tego. Co jest jeszcze większą sprawą – ci ludzie nie byli katolikami. Wiedziałem to, bo już jakiś inny kolega mówił mi, że to Świadkowie Jehowy. Mówił to, jakby mnie ostrzegając. Nie obawiałem się tego jednak. Interesowało mnie to, jacy są ci tacy inni ludzie i dlatego tam poszedłem. Mój instynkt dziecka mówił mi „Nie bój się – jesteś w dobrym miejscu. Ci ludzie są dobrzy”. Czułem to od wejścia do tego domu.

Ten sam instynkt mówił mi coś zupełnie innego w sytuacji, kiedy ktoś chciał mnie zabrać na motor, jeszcze dwa lata wcześniej. Wtedy wiedziałem, że muszę natychmiast uciekać – z całych sił.

Wierzę w swój instynkt. Jeszcze nigdy mnie nie zawiódł.  Wtedy, u tego kolegi czułem się bardzo dobrze, ciepło i spokojnie.

– Kotlet był taki cienki, bo im się nie przelewa – myślałem dalej. Podzielili się ze mną tym, co mieli. Powiem tak w domu, a potem zaproszę tego chłopaka do nas.  Tak pomyślałem i tak zrobiłem.  I choć on na nasze „karminadle” powiedział „kotlet mielony” – zupełnie  mi to nie przeszkadzało.

Od tamtego momentu już zawsze chciałem poznawać ludzi innych niż ja. I zawsze starałem się zrozumieć punkt widzenia kogoś innego. A czym bardziej był inny – tym bardziej mnie to interesowało. Starałem się jakby myśleć jak on.

JARO MAKOSZ

Typowy szyb górniczy – symbol mojego regionu